DR. CAVİD VELİYEV – ULUSLARARASI İLİŞKİLER ANALİZLER MERKEZİ/BAKÜ
Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev Hocalı soykırımın yıldönümünü olan 26 Şubat tarihinde uluslararası medya temsilcileri ile düzenlediği basın toplantısında sorular savaş sonrası Güney Kafkasya’da barış ihtimali, 44 Günlük Savaş sonrası Güney Kafkasya’nın jeopolitik ve güvenlik durumuna ilişkindi. Bu basın toplantısı Ermenistan’da yaşanan iç politik gerginlik ve iktidar mücadelesi dönemine denk gelmesi nedeniyle de önemliydi. Uluslararası medya Ermenistan’daki iktidar mücadelesinin Azerbaycan açısından ne anlama gelmesi ve bölgenin geleceğini nasıl etkileyeceği ile de yakından ilgilenmekteydi. Basın toplantısında Cumhurbaşkanı İlham Aliyev bölgesel barışın ve güvenliğin sağlanması açısından özellikle iki konuya dikkat çekti: işbirliği ve 10 Kasım tarihinde Azerbaycan, Ermenistan ve Rusya Federasyonu arasında imzalanan üçlü bildirinin şartlarının yerine yetirilmesi. Hem 10 Kasım üçlü bildirisinin maddeleri hem de daha sonra yapılan resmi açıklamalar Azerbaycan’ın sadece savaşa değil, aynı zamanda savaş sonrası duruma da hazır olduğunu göstermektedir. 10 Kasım tarihinden itibaren yapılan açıklamalarda beklenti yeni savaşın engellenmesi için bölgesel işbirliğinin ve Ermenistan’ın da bu işbirliği içinde yer alması gerektiği yönündedir. Daha da somutlaştırırsak bölgesel barışın ve güvenliğin sağlanması adına Azerbaycan’ın üç somut önerisi bulunmaktadır.
ÜÇ SOMUT ÖNERİ
Birinci öneri 10 Kasım bildirisi maddeleri arasında da yer alan Azerbaycan anakarası ile Nahçıvan Özerk bölgesi ve Türkiye arasında koridorun gerçekleşmesidir. Bu koridor Ermenistan’dan geçecek ve Ermenistan da bu konuda işbirliği yaparsa imkânlarından faydalanacaktır. Cumhurbaşkanı Aliyev’in Zengezur koridoru olarak tanımladığı bu koridorun gelecekte yeni bir savaşın ortaya çıkmasını engelleyebileceği düşünülmektedir. Bölgesel işbirliğine yeni boyut katacak bu koridor halklar ve devletlerarasında etkileşimi ve dolayısıyla karşılıklı bağımlılığı artırmak yoluyla yeni bir savaş yaşanma ihtimalini azaltabilir.
İkinci öneri Karabağ’da yaşayan sivil Ermenilerin Azerbaycan’a entegrasyonunu sağlamaktır. Bölgede yaşayan Ermeniler uzun yıllar askeri cunta rejiminin ideolojik etkisi altında kalmış ve nefret ve düşmanlık duyguları aşılanmıştır. Geçmişte yaşanan bütün kötü hatıralara rağmen Azerbaycan bölgede yaşayan Ermenilerin Azerbaycan`ın diğer vatandaşları gibi yaşamalarını istemektedir. 10 milyonluk Azerbaycan’da yaşayan 60 bin civarında Ermeni ülke nüfuzunun % 0.6’sı kadardır. Azerbaycan’da yaşayan diğer dini ve etnik azlıkların devletle olan iyi ilişkilerini dikkate aldığımız zaman nüfuzun %0.6’sını oluşturan Ermenilerin sosyal-ekonomik ve kültürel olarak entegrasyonu hiç de sorun oluşturmamaktadır.
Fakat bu konuda bölgede yaşayan Ermenilere yeni politik özerklik verilmesi kesinlikle düşünülmemektedir. Bunun nedeni geçmişte yaşanan acı tecrübeler ve iki Karabağ savaşıdır. Çünkü diaspora ve radikal örgütlerin etkisi ile bölgede yaşayan Ermeniler Sovyetler döneminden kalma özerklik statüsünü kötüye kullanarak 30 yıllık savaşa, insani kayıplara ve istikrarsızlığa neden olmuştur. Dolayısıyla verilecek herhangi bir politik özerklik bölgesel barışın geleceği açısından bir mayın anlamına gelebilir.
Azerbaycan’ın üçüncü önerisi yeni bölgesel işbirliği mekanizması, bölge devletleri olan Azerbaycan, Türkiye, Rusya, Gürcistan, Ermenistan ve İran’ın da dahil olduğu 6’lı işbirliği platformu önerisidir. Şu ana kadar Ermenistan dışında diğer beş devlet bu altılı platforma katılacağını beyan etmiştir. Bu platform gerçekleşirse bölgenin bütün devletleri savaş sonrası durumdan karlı çıkacak “kazan-kazan” modeli işleyecektir. Cumhurbaşkanı İlham Aliyev yaptığı bu öneri ile savaş sonrası durumun sonucunu “sıfır toplamlı oyun modeli” olarak değil, herkesin kazanacağı bir model olarak düşünmüştür.
ERİVAN’IN ATMASI GEREKEN ADIMLAR
Bölgesel barış projesinin ilerlemesi için Ermenistan’ın hem Azerbaycan hem de Türkiye ile ilişkiler açısından yapması gerekenler vardır. Bu adımlar kısaca iki komşu devletin toprak bütünlüğüne saygı duyması ve bölgesel işbirliğine etkin bir şekilde katılmasıdır. Fakat öncelikle Ermenistan iç politikada işbirliğine açık olanlarla, revizyonistlerin arasında mücadeleyi tamamlaması gerekiyor. Ermenistan iç politikasında yaşanan son olaylar Ermenistan’daki iç mücadelenin sadece iktidar mücadelesi değil, aynı zamanda Güney Kafkasya’nın geleceğini ilgilendiren bir olay olduğunu gösterdi. Ermenistan’da dışardan da destek alan revizyonistlerin temel amacı 10 Kasım’da imzalanan üçlü bildirinin şartlarını değiştirmek onun uygulanabilirliğini engellemek yoluyla barış ortamını bozmaktır.
Fakat bölgesel barış ve işbirliği için mevcut Ermenistan iktidarının da üzerine düşen görevler vardır. Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan’ın altına imza attığı 10 Kasım bildirisinin şartlarını yerine yetirmesi önceliktir. 10 Kasım bildirisinin şartlarının büyük kısmı yerine yetirilmiş olsa da, hala bazı maddeleri ihlal edilmekte veya gerçekleşmesi gecikmektedir. İhlal edilen maddelerin en önemlisi Rus barış birliklerinin yerleşmesine paralel olarak silahlı Ermenilerin bölgeden çıkartılması şartıdır. Bu madde hala tam olarak gerçekleşmemiştir. Rus barış birliklerinin kontrolünde olan ve Karabağ’da Ermenilerin yaşadığı bölgeye Ermenistan vatandaşlarının asker olarak gönderilmesi çabaları da 10 Kasım bildirisinin ihlali anlamına gelmektedir. Ermenistan devletinin bu adımı Ermenistan`da Karabağ’ın dağlık kısmının Azerbaycan toprağı olduğunu kabullenmeye başlayan sivil Ermeni halkının da ciddi tepkilerine neden oldu. Ermenistan iktidarının atması gereken ikinci adım Ermeni ordusunun 30 yıldır mayınladığı alanların haritasını Azerbaycan’a vermesidir. Topraklar işgalden kurtarılmış olsa da, mayınlar bölgede ciddi can kayıplarına neden olmaktadır. Savaştan sonra 10’larca sivil ve asker bu mayınlar nedeniyle hayatını kaybetti.Üçüncü mesele Birinci Karabağ Savaşı’nda kayıp olan 4000 civarında Azerbaycan vatandaşının durumu hakkında yeterli bilgi verilmemesidir. Karabağ savaşında esir alınan Azerbaycan vatandaşları öldürülerek toplu şekilde gömüldüğü düşünülmektedir. Fakat Birinci Karabağ savaşında esir olan Azerbaycan vatandaşları konusunda da bilgi vermekte çok da istekli değildir. Azerbaycan ordusu Ağdam yakınlığında kadın ve çocukların bazılarının elleri ve ayakları bağlı olarak toplu şekilde gömüldüğü bir mezarlık buldu. Böyle toplu mezarlıkların birden fazla olma ihtimali vardır.
ERMENİSTAN SİLAHLANDIRILIYOR
Normal şartlarda Hocalı soykırımını yapan, 44 günlük savaş sırasında savaşa hukukuna aykırı bir şekilde Gence, Berde, Mingeçevir gibi sivil yerleşim yerlerini füzelerle vurarak yüzden fazla sivil insanın hayatını kaybetmesine neden olan Ermenistan’ın silahsızlandırılması gerekirken bugün hala silahlandırılmaktadır. Karabağ’da Ermenistan’ı ağır yenilgiye uğratan Azerbaycan savaş sonrası bölgesel işbirliği ve düşmanlığın bitirilmesinden bahsederken, Ermenistan müttefikleri tarafından silahlandırılmaktadır. Cumhurbaşkanı İlham Aliyev basın toplantısında Ermenistan’ı silahlandıran devletlere tepkisini, “Ermenistan kime karşı silahlandırılıyor?” sorusu ile gündeme getirdi.
Sonuçta Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev devlet başkanı olarak Azerbaycan’ın savaş sonrası işbirliğine açık olduğunu ve hatta bunu somut önerilerle desteklediğini açıkladı. Fakat bunun için Ermenistan da barışın şartlarına uymalı ve işbirliğine açık olmalıdır. Bölgede düşmanlığın devam etmesi yeni savaş ve kayıplar anlamına gelirken, bölgesel işbirliği düşmanlıkları azaltabilir. Bölgesel işbirliğinin gerçekleşmesi bölgede radikallerin, savaş yanlılarının ve düşmanlıkların devamından yana olanların işine yaramıyor. Düşmanlık ve nefret politikasından siyasi çıkar bekleyenler açısından bölgesel işbirliği bir hezimet anlamına gelmektedir. Bölgesel işbirliği nihai barış anlaşmasının imzalanması için mihenk taşı olabilir. Ermenistan’ın da bu konuda samimi davranarak 10 Kasım bildirisinin şartlarını bir pazarlık unsuru haline getirmemesi ve ikili müzakereler yoluyla uygulanmasının yollarını araması gelecek nesiller için barışın miras bırakılmasına hizmet edecektir.
Bir Yeni Şafak haberine göre bildirildi.